Άγχος και Εξετάσεις

Kατά την εξεταστική περίοδο συχνά γίνεται λόγος για τη ψυχική υγεία των παιδιών, το άγχος των εξετάσεων και τον τρόπο ζωής που πρέπει να ακολουθούν οι μαθητές εκείνες τις συγκεκριμένες μέρες. Οδηγίες για «ναυτιλλομένους» με λίστες και μαγικές συνταγές για την αντιμετώπιση του άγχους και την υιοθέτηση ενός τρόπου ζωής που στην ουσία δίνουν τη ψευδαίσθηση της υποστήριξης ή την ανακούφιση στο γονέα ότι τώρα έχει κάνει ότι μπορεί για να υποστηρίξει το παιδί.

εικόνα 1Το άγχος μπορεί να είναι ένα δυσφορικό συναίσθημα, παίζει όμως ένα ρόλο προστατευτικό και προσαρμοστικό στη ζωή μας. Το άγχος, σε φυσιολογικές διαστάσεις που δεν εμποδίζουν την καθημερινή λειτουργικότητα, βοηθά το άτομο να είναι σε εγρήγορση, το κινητοποιεί μπροστά στο επικείμενο κίνδυνο και το οδηγεί σε δράση. Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να μιλήσουμε για το δημιουργικό άγχος που κινητοποιεί και μας δίνει δύναμη να αντεπεξέλθουμεμπροστά σε κινδύνους ή απειλές που αφορούν είτε τη σωματική μας ακεραιότητα είτε τη ψυχική.

Έτσι ο μαθητής που δίνει πανελλήνιες εξετάσεις έρχεται αντιμέτωπος με το βάρος που φέρει η ευθύνη των επιλογών του και οι συνέπειες των πράξεων του μέχρι τώρα. Καλείται να διαγωνιστεί σε μια συνθήκη που θα τον φέρει πιο κοντά στην ενήλικη ζωή. Καλείται να πάρει αποφάσεις, να οργανωθεί καλύτερα, να συστηματοποιήσει την προσπάθεια του, να είναι σε πνευματική και συναισθηματική εγρήγορση ώστε να λάβει τους καρπούς των προσπαθειών του όλα αυτά τα χρόνια. Αυτή η είναι η δημιουργική και η προσαρμοστική πλευρά του άγχους καθώς οι σκέψεις του εφήβου για την επίδοση του στις εξετάσεις δεν επηρεάζουν την εικόνα για τον εαυτό του. Ακόμη και το ενδεχόμενο της μη επίτευξης του στόχου δεν εκλαμβάνεται ως προσωπική αποτυχία.

Ωστόσο το άγχος γίνεται πρόβλημα στη ζωή του εφήβου όταν επηρεάζει τη καθημερινή λειτουργικότητα και το αίσθημα δυσφορίας που προκαλείται βασανίζει το νέο ο οποίος πλέον δε μπορεί να φέρει σε πέρας τις υποχρεώσεις του και οι πραγματικές του ικανότητες περιορίζονται. Τα σημεία και τα συμπτώματα του άγχους σε ένα έφηβο μπορεί να εκδηλωθούν μέσω του σώματος, της γνωστικής λειτουργίας, του συναισθήματος και της συμπεριφοράς.

  • Σωματικές εκδηλώσεις: Ταχυπαλμία, δύσπνοια, εφίδρωση, μυαλγία αυχένα, ευερέθιστο έντερο, κεφαλαλγία, ζάλη, βήχας και κρίσεις άσθματος, διαταραχές ύπνου, υπερευαισθησία σε θορύβους και μυρωδιές
  • Γνωστικές εκδηλώσεις: Δυσκολία στη συγκέντρωση, έντονες αρνητικές σκέψεις με τάσεις καταστροφολογίας, μείωση απόδοσης, υπερτίμηση της σοβαρότητας της κατάστασης, δυσκολίες μάθησης, αίσθηση αβοηθησίας και άρνηση ύπαρξης εξωτερικής βοήθειας και τέλος ο έφηβος δείχνει φοβισμένος, νευρικός-ευερέθιστος, πιεσμένος, ηττοπαθής.
  • Συναισθηματικές εκδηλώσεις: Αρνητική διάθεση, διαρκής αίσθηση ανησυχίας, αίσθηση εξάντλησης και πλήρους απουσίας ενέργειας
  • Συμπεριφορικές εκδηλώσεις: Αποφυγή αγχογόνων ερεθισμάτων όπως διάβασμα και παραίτηση από τους στόχους και τα όνειρα, υπερβολική κατανάλωση τροφής ή χρήση τοξικών ουσιών, και τέλος ο έφηβος δείχνει ανήσυχος, σφιγμένος, εξαρτημένος, ντροπαλός, αποσυρμένος, διστακτικός.

Αν αντιληφθεί ο γονιός ότι οι εκδηλώσεις άγχους του παιδιού του είναι ανησυχητικές, ίσως χρειαστεί να παρακολουθήσουν εξειδικευμένα προγράμματα διαχείρισης άγχους, όχι όμως για να τα καταφέρει το παιδί στις εξετάσεις αλλά για να χτιστεί μια πιο υγιής σχέση με την αποτυχία και την επιτυχία και την εικόνα του εαυτού που είναι ένα χρήσιμο εφόδιο για την μετέπειτα εξέλιξη του στην ενήλικη ζωή.

Να σημειωθεί ότι δεν αρκεί η εμφάνιση κάποιων από τις παραπάνω εκδηλώσεις για να εκτιμηθεί η σοβαρότητα της εμφάνισης του άγχους αλλά πρέπει να εκτιμηθεί η συνολική εικόνα του εφήβου αλλά και το πόσο επιβαρυντικό μπορεί να είναι το οικογενειακό, σχολικό και κοινωνικό του περιβάλλον.

εικόνα 2

Έτσι σε μια κοινωνία σε «κρίση» όπου υπάρχει αναταραχή και περιορισμός στη δυνατότητα επιλογών ο έφηβος μπορεί να νοιώσει εγκλωβισμένος.«Γιατί να διαβάσω αφού πουθενά δεν υπάρχει διαφάνεια», «γιατί να σπουδάσω αφού δουλειά δε θα βρω», «τι να σπουδάσω αφού στο επάγγελμα της αρεσκείας μου δεν υπάρχει καμιά προοπτική απασχόλησης», «γιατί να αγωνίζομαι όταν δεν υπάρχει κανένας να αγωνιστεί για εμάς» είναι ερωτήματα που ταλανίζουν τον έφηβο. Ακόμη και αν αυτά τα ερωτήματα δεν εκφράζονται λεκτικά από ένα έφηβο, δε σημαίνει ότι δεν τον απασχολούν και δεν επηρεάζουν την επίδοση του.

Η συναισθηματική υπερεμπλοκή και το έντονο άγχος των γονέων δε διευκολύνουν το μαθητή. Σε περίοδο εξετάσεων μια οικογένεια που λειτουργεί και κινείται με βάσει το πρόγραμμα των εξετάσεων ξεχνώντας ότι στην οικογένεια υπάρχουν και άλλες αξίες, ενισχύει τις στρεσσογόνες συνθήκες για το μαθητή. Ερωτήσεις ή δηλώσεις με ελεγκτικό ή αποδοκιμαστικό ύφος κάθε άλλο παρά μειώνουν το άγχος του μαθητή. «Διάβασες;», «Θα γράψεις;», «Θα τα καταφέρεις;» προκαλούν ένταση και ουσιαστικά δείχνουν την απουσία εμπιστοσύνης προς το παιδί.

εικόνα 3Ακόμη και αν ο μαθητής δεν κατάφερε να προετοιμαστεί όσο επιθυμούσε, τέτοιες στάσεις και συμπεριφορές των γονέων τον αποδυναμώνουν και του υπενθυμίζουν συνεχώς ότι εκτός από τις δικές του προσδοκίες πρέπει να ικανοποιήσει και τις προσδοκίες των γονέων του. Το παιδί που συνδέει την επιτυχία στις εξετάσεις με την αγάπη και την προσοχή των γονιών του, δε καταφέρνει να αγαπήσει τον εαυτό του για αυτό που πραγματικά είναι. Μαθαίνει να αγαπάει τον εαυτό του για αυτά που κάνει και ευχαριστούν τους άλλους. Ακόμη και αν η τελική του επίδοση στις εξετάσεις είναι καλή, αυτό δε σημαίνει ότι έχει μια υγιή σχέση με την επιτυχία και την αποτυχία.

Οδηγίες για «ναυτιλλομένους» με λίστες για την αντιμετώπιση του άγχους των εξετάσεων υπάρχουν αλλά δίνουν μια πρόσκαιρη ανακούφιση στους γονείς και τους εκπαιδευτικούς και όχι στον έφηβο. Το σημαντικότερο πράγμα που έχει να καταλάβει ο γονιός και ο μαθητής είναι ότι η αξία του παιδιού δεν προδιαγράφεται από την επίδοση στις εξετάσεις. Αυτό είναι το μήνυμα που έχει ανάγκη να ακούσει το παιδί. Το μέλλον του θα επηρεαστεί από μια ενδεχόμενη αποτυχία ή επιτυχία αλλά δεν καθορίζεται ολόκληρη η ύπαρξη του από την πορεία του στις εξετάσεις. Ένα 13 που θα πάρει το παιδί στη φυσική, είναι μόνο ένας βαθμός που δείχνει την επίδοση του στο μάθημα, δεν είναι ο βαθμός που δείχνει την αξία του ως άνθρωπος. Η υποστήριξη που έχει ανάγκη ο έφηβος αυτή την εποχή είναι να ακούσει και να δει στη στάση και τη συμπεριφορά των γονέων του και των σημαντικών άλλων στη ζωή του, ότι είναι αποδεκτός και αγαπητός ανεξάρτητα από την επίδοση του στις εξετάσεις.

Ας εμπιστευτούμε τον έφηβο ότι ξέρει τι να φάει, πόσες ώρες να κοιμηθεί και πόσες ώρες να ξεκουραστεί. Και ας αναρωτηθεί ο καθένας για το αν θυμήθηκε να ρωτήσει τον έφηβο πριν τις εξετάσεις: «Τι μπορώ να κάνω για να σε διευκολύνω με την παρουσία μου σε αυτό το εγχείρημα;» Ακόμη και αν η απάντηση είναι «τίποτα», ο γονιός θα θυμάται ότι μπορεί να είναι διπλά του χωρίς να κάνει τίποτα παραπάνω από όσα ήδη έχει κάνει.