Ο Κύκλος Ζωής της Οικογένειας

εικόνα 1

Η οικογένεια είναι ένα δυναμικό σύστημα ρόλων όπου κάθε μέλος αποτελεί μέρος του συστήματος και η παρουσία του καθενός με τη φυσιογνωμία του και τη συμπεριφορά του επηρεάζει την αλληλεπίδραση. Στη ζωή μιας οικογένειας παρατηρείται μια αμφίδρομη κυκλική αιτιότητα. Η συμπεριφορά του ενός επηρεάζει τη συμπεριφορά του άλλου και με αυτό τον τρόπο μπορεί να πυροδοτείται η συμπεριφορά ενός τρίτου και στην ουσία μέσα σε αυτό το κύκλο δεν υπάρχει αρχή και τέλος. Οι άνθρωποι και τα γεγονότα ενισχύουν και διαιωνίζουν το είδος των αλληλεπιδράσεων μέσα στην οικογένεια.

Στη διάρκεια ζωής της οικογένειας οι κανόνες και τα όρια μπορεί να αλλάζουν ανάλογα με τις μεταβολές που μπορεί να υπάρξουν. Μεταβολές μπορεί να είναι είτε χρονολογικές είτε αναπτυξιακές όπως ο γάμος, η γέννηση ενός παιδιού, η αποχώρηση των παιδιών από το σπίτι, η συνταξιοδότηση και ο θάνατος. Απροσδόκητα και τραυματικά γεγονότα όπως ξαφνικός θάνατος, απώλεια εργασίας, διαζύγιο, ασθένεια επηρεάζουν τον κύκλο ζωής της οικογένειας. Κατά τη διάρκεια της ζωής της οικογένειας οι στόχοι μπορεί να αλλάζουν, το άγχος και η ελπίδα να εναλλάσσονται όμως οι σχέσεις των μελών, όταν χαρακτηρίζονται από μια υγιή ισορροπία μεταξύ αυτονομίας και συναισθηματικής σύνδεσης, επαναπροσδιορίζονται και η οικογένεια συνεχίζει το ομαλό κύκλο ζωής της.

Η έναρξη της οικογενειακής ζωής ξεκινά με την επιλογή συντρόφου. Το ερώτημα που προκύπτει στη φάση αυτή είναι «ποια είναι τα κριτήρια που με ωθούν στο να επιλέξω αυτό το σύντροφο»; Είναι λόγοι οικονομικοί ή κοινωνικοί; Είναι αυτός με τον οποίο μπορώ να φανταστώ μια αποκλειστική και συντροφική σχέση; Ή επιλέγω το συγκεκριμένο σύντροφο για να αναπαράγω ή να αποφύγω τα οικογενειακά πρότυπα σχέσεων με τα οποία μεγάλωσα στην πρώτη μου οικογένεια;

Η επιλογή του συντρόφου περιλαμβάνει την κάλυψη συνειδητών και ασυνείδητων αναγκών. Στις συνειδητές ανάγκες εντάσσονται η σεξουαλική ικανοποίηση, η επιθυμία δημιουργία οικογένειας, κοινωνικο – οικονομικές ανάγκες, η αναζήτηση της συντροφικότητας ενώ οι ασυνείδητες σχετίζονται με το σύστημα αναγκών όπως διαμορφώθηκε, ικανοποιήθηκε ή ματαιώθηκε στις σχέσεις με τους γονείς κατά την πρώτη παιδική του ηλικία. Αφού γίνει η επιλογή του συντρόφου δημιουργείται μια αποκλειστική σχέση που θα σφραγιστεί με την κοινωνικο – θρησκευτική τελετή του γάμου. Το ζευγάρι στη φάση αυτή έλυσε ικανοποιητικά μερικές από τις αρχικές ανάγκες που αφορούν τη δυαδική τους σχέση.
Η σεξουαλική συμβατότητα, η σποραδικότητα που γίνεται μονιμότητα, η γνωριμία με τους συγγενείς, η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου όταν εργάζονται και οι δυο και η αλληλεξάρτηση χαρακτηρίζουν τη φάση αυτή.
eikona 2

Καθώς η οικογενειακή ζωή αρχίζει να αναπτύσσεται το ζευγάρι έρχεται αντιμέτωπο με νέους ρόλους: παιδιά, μειωμένο εισόδημα λόγω περισσοτέρων υποχρεώσεων, συμφωνίες για τον έλεγχο των γεννήσεων, της εγκυμοσύνης, τη φροντίδα, μεγαλύτερη αλληλεξάρτηση. Ένα ζευγάρι φτάνει στην απόφαση να γίνουν γονείς είτε για να νοιώσουν την ολοκλήρωση της ένωσης τους είτε για να αντλήσουν χαρά και ικανοποίηση. Έχει παρατηρηθεί ότι ζευγάρια γίνονται γονείς για να συμμορφωθούν στις προσδοκίες τρίτων και όταν αναφερόμαστε σε τρίτους δεν εννοούνται μόνο τα πρόσωπα αλλά και οι κοινωνικοπολιτισμικές πεποιθήσεις που απαιτούν από ένα ζευγάρι να γίνουν γονείς αν θέλουν να ολοκληρώσουν τον προορισμό τους στη ζωή. Δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις ζευγαριών που αποφασίζουν να κάνουν παιδιά καθώς η συντροφική σχέση βρίσκεται σε ρήξη και προσπαθούν να καλύψουν τα κενά που υπάρχουν.

Όταν έρχεται το πρώτο παιδί, η δυάδα γίνεται τριάδα και τα συναισθήματα των νέων γονέων μπορεί να είναι αμφιθυμικά καθώς τη χαρά διαδέχεται η ταραχή μέχρι να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες. Ο τρόπος με τον οποίο το ζευγάρι θα αλληλεπιδράσει για να ανταποκριθεί στους νέους ρόλους και η ατμόσφαιρα που θα δημιουργηθεί θα επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο θα επικοινωνεί η οικογένεια αλλά και την ανάπτυξη της προσωπικότητας του παιδιού. Συνήθως η γέννηση των υπολοίπων παιδιών βρίσκει το ζευγάρι και την οικογένεια πιο προετοιμασμένους και

η διαδικασία προσαρμογής κυλά πιο ομαλά. Αξίζει να αναφερθεί ότι ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνεί το ζευγάρι μεταξύ τους αλλά και με τα παιδιά τους επηρεάζουν σημαντικά την ποιότητα των συναισθηματικών δεσμών που θα αναπτύξουν τα παιδιά στα επόμενα χρόνια της ζωής τους.

Όταν τα παιδιά ξεκινούν το σχολείο δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην κοινωνικοποίηση των παιδιών και το παιδί πλέον μπορεί να αρχίζει να επενδύει συναισθηματικά σε άτομα εκτός της οικογένειας όπως είναι οι φίλοι και οι δάσκαλοι. Καθώς το παιδί μεγαλώνει και μπαίνει στην εφηβεία η βαθμιαία συναισθηματική απομάκρυνση του παιδιού ανησυχεί τους γονείς οι οποίοι αρχίζουν να προβληματίζονται για το ρόλο τους ως γονείς. Η εφηβεία μοιάζει συχνά σαν οικογενειακή κρίση και στο σημείο αυτό αρχίζει να διαφαίνεται η δυσκολία του γονέα να επενδύσει ξανά στο ρόλο του ως σύντροφος. Καθώς τα παιδιά φεύγουν
ο κύριος γονεϊκός ρόλος του ζευγαριού παύει να υφίσταται. Το ζευγάρι καλείται να αναζητήσει νέα ενδιαφέροντα και σταματά η έντονη ενασχόληση με τα παιδιά.
εικονα 3

Η εξέλιξη της οικογενειακής ζωής βρίσκει το ζευγάρι σε νέους συζυγικούς ρόλους και ενδεχομένως να υπάρξει επιστροφή στην εργασία για όσους την είχαν αφήσει για λόγους ανατροφής παιδιών. Οι σύζυγοι πλέον μοιάζουν να βιώνουν τη σχέση τους μέσα από μια ωριμότητα. Τα παιδιά τους σπουδάζουν ή εργάζονται ή έχουν δημιουργήσει οικογένεια. Στη φάση αυτή έρχεται ένας νέος ρόλος, ο ρόλος του παππού ή της γιαγιάς. Ένας ρόλος που δίνει σε πολλούς την ευκαιρία να αναβιώσουν το ρόλο του γονέα με εντελώς διαφορετικό τρόπο αφού απουσιάζει η αίσθηση της ευθύνης αλλά υπάρχει και η εμπιστοσύνη στην εμπειρία που απέκτησε από την ανατροφή των παιδιών. Το ζευγάρι προσπαθεί να δώσει στα εγγόνια ότι δε κατάφερε να δώσει στα παιδιά τους και συχνά βιώνουν το ρόλο αυτό ως μια επανορθωτική εμπειρία κατά την οποία έχουν την ευκαιρία να μην επαναλάβουν ότι εντόπισαν ως λανθασμένη πρακτική ανατροφής στα παιδιά. Από την άλλη μπορεί να νοιώσουν το ρόλο αυτό ως μια εμπειρία που τους απελευθερώνει από τις ενοχές που μπορεί να κουβαλούν για τον τρόπο με τον οποίο άσκησαν το γονεϊκό ρόλο. Στη φάση αυτή υπάρχει ακόμα ικανοποιητική σεξουαλική σχέση και ζουν αρκετά έντονη κοινωνική ζωή. Πλέον έχουν την ευκαιρία να περάσουν περισσότερο χρόνο ως ζευγάρι κάνοντας πράγματα μαζί. Η ζωή τους μπορεί να διαταραχθεί από αρρώστιες, θανάτους, προβλήματα των παιδιών ή, αν οι προηγούμενες φάσεις δεν είχαν ξεπεραστεί ομαλά, να χαρακτηρίζεται από αισθήματα αποτυχίας και ενοχής για τον τρόπο με τον οποίο έχουν εκπληρώσει μέχρι τώρα το ρόλο τους.

Το κύριο χαρακτηριστικό της τελικής φάσης της οικογενειακής ζωής που κορυφώνεται με το τέλος της ζωής είναι η βαθμιαία απόσυρση από την ενεργό επαγγελματική ζωή, που σηματοδοτείται από τη συνταξιοδότηση. Η επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης, η αυξανόμενη εξάρτηση από τα παιδιά, ο μέγιστος κοινός χρόνος μεταξύ συντρόφων, ανησυχίες και φόβοι θανάτου κυριαρχούν στη φάση αυτή. Οι σύζυγοι δεν έχουν πια ευθύνες και μπορούν να ασχοληθούν με ότι αγαπούσαν και οι
ευθύνες δε τους άφηναν το περιθώριο. Βλέπουν τα εγγόνια τους να μεγαλώνουν και δημιουργούν μια ωριμότερη σχέση με τα παιδιά τους.

εικονα 4

Ο θάνατος του ενός συζύγου φέρει πόνο στην οικογένεια κυρίως για το σύζυγο που απομένει και βιώνει την απώλεια μοναχικά καθώς βλέπει ότι η οικογένεια που συν – δημιούργησε με το σύντροφο του σταδιακά τελειώνει. Ο πόνος και η λύπη για την απώλεια μπορεί να συνδεθούν με αισθήματα ενοχής και εγκατάλειψης για το σύζυγο που πέθανε. Τα παιδιά ξαναβιώνουν το άγχος αποχωρισμού που βίωσαν και ως νήπια όταν έπρεπε να φύγουν από το σπίτι για να πάνε στο σχολείο με τη διαφορά ότι τώρα πλέον υπάρχει μια μονιμότητα στον αποχωρισμό. Παρατηρείται έντονη ανησυχία για το εναπομείναντα γονιό καθώς ο θάνατος έχει κάνει αισθητή τη παρουσία του. Ο θάνατος του άλλου συζύγου ολοκληρώνει τον κύκλο ζωής της πρώτης οικογένειας και συντελεί στην τελική ωρίμανση των παιδιών της. Τα παιδιά ανεξάρτητα από την ηλικία τους νοιώθουν μόνα αλλά πιο ανεξάρτητα δίνοντας έμφαση στην ενδυνάμωση των δικών τους συζυγικών δεσμών. Η συνειδητοποίηση που φέρει ο πόνος της απώλειας των γονιών ωριμάζουν το παιδί που μαθαίνει ότι ο κύκλος της πρώτης οικογένειας κλείνει αλλά η οικογένεια συνεχίζεται μέσα από το δικό του ρόλο.